Mei goeie taal soargest foar de minske
Kijk voor de Nederlandse versie onderaan deze pagina.
Jantina is eigneres fan It Klokhús, in ‘Beleef- en soarchbuorkerij’ yn Oasingahuzen by Heech. Jos is eigner fan Jeltehof, in ‘Dei- en soarchbuorkerij’ yn Hommerts. Jantina en Jos binne ûnderdiel fan de ‘Coöperatie Zorgboeren Zuidwest Friesland’; in gearwurking fan sân entûsjaste soarchbuorkerijen. ”Us missy is om in plak te bieden dêr’t minsken harren thús fiele, nuttich meitsje kinne en nije moed en enerzjy krije.”
Dat dogge sy yn in omjouwing fan rêst en romte. Foar in groeiend tal minsken is in soarchbuorkerij in plak foar rêst en in plak om op te knappen mei oanpast wurk. Sa kinne soarchbuorkerijen oan in brede doelgroep soarch biede.
‘Goed neitinke oer wa’t je mei-inoar oan tafel sette’
Jos hie in melkfeebedriuw en syn frou Sietske wurke yn it spesjaal ûnderwiis. ”Wy hawwe altyd al dwaande west mei ‘soargjen’ en wurkje graach mei jeugd en âlderein. Uteinlik besleatten wy om ús dream nei te jeien en op ús hiem in dei- en soarchbuorkerij te starten. Wy binne fan hús út gjin Friezen, mar troch je yn it sosjale (doarps)leven te bejaan hawwe wy beide it Frysk rap oppikt. De measte dielnimmers dy’t by ús op ‘e soarchbuorkerij komme, binne Frysk. Der wurdt by ús dus sawol Frysk as Nederlânsk praat. Mei dat der hieltyd mear minsken út it Westen wei komme, dy’t it Frysk net fersteane, merke wy dat wy noch better neitinke en sjogge watfoar dielnimmers wy byinoar oan tafel sette. Wat is harren eftergrûn, soarchnivo en taal. It wichtichste is dat je derfoar soargje dat se inoar ferstean kinne. It soe spitich wêze as se gjin konneksje hawwe en ôfheakje.”
Jantina: ”Ik bin thús opgroeid mei in camping, dan hawwe je in protte minsken op en om it hiem. Ek âlderen dy’t mei pensjoen binne. As bern wie ik dêr in protte by, efkes mei harren kletse, in spultsje dwaan of in suertsje helje. Sa groeie je maklik op mei ‘soargjen’ en ‘harkjen’ nei oaren en is de útspraak ‘een luisterend oor ontzorgt’ ek sa moai tapaslik. No leverje wy op ús eigen hiem soarch en begelieding oan minsken dy’t dat nedich hawwe, mar ek oan harren thúsfront dy’t dermei efkes wat lucht en romte krije.”
‘Prate yn je memmetaal jout je in feilich gefoel’
”Wy prate in protte Frysk, sa’n 70% fan ús dielnimmers is Frysk, de oare dielnimmers prate Nederlânsk en somtiden in oare taal. Ungefear 10% ferstiet it Frysk net. Dêr hâlde wy bewust rekken mei en it is ús belied dat alle meiwurkers ûnderling Nederlânsk prate. Sa slute wy minsken net bûten en hoopje wy te soargjen foar in optimaal thúsgefoel.
Watfoar taal oftst praatst of prate kinst hinget ek bot ôf fan it syktebyld fan de dielnimmer en yn watfoar faze de dielnimmer him of har befynt. Sa kinne sommige dielnimmers net mear skeakelje en prate sy bygelyks allinnich Frysk. Dat heart by harren syktebyld en dêr hâlde wy fansels rekken mei, sawol mei it praten as yn de aktiviteiten. Wy sjogge foar eltse dei ek bewust nei de ferdieling fan dielnimmers: we hâlde der rekken mei wa’t byinoar past, kwa persoanlikheid, aktiviteiten en ek kwa (memme)taal.
As aktiviteit sjonge wy bygelyks Fryske én Nederlânske ferskes. En sjogge wy folle mear nei de tiid fan ‘no’, dat is per doelgroep en generaasje ferskillend. Sa hawwe jong-demintearjenden in oare behoefte en belibbingswrâld as âldere demintearjenden.”
‘Slút oan by dielnimmers harren belibbingswrâld mei ‘sleutelprikkels’’
”Wy wurkje neffens de ‘Böhm-metoade’. Dat betsjut koartsein datst wurkest mei dielnimmers harren nivo fan ‘empatysk fermogen’ en harren ‘belibbingswrâld’. Wat is harren persoanlike libbensstyl? Wat diene sy yn it ferline? By de intake freegje wy dêrom altyd nei dielnimmers harren eftergrûn; wêr komme se wei? Hawwe se bern en ek pake- en beppesizzers? Wat wie ‘normaal’ foar harren? Troch oan te sluten by dielnimmers harren persoanlike ‘psychobiografy’ soargje wy derfoar dat dielnimmers yn de ferskate stadia fan demintsy safolle mooglik aktivearre wurde, in goed gefoel en in noflike dei hawwe.
Jos neamt as foarbyld dat der ea ris in Ingelskman as dielnimmer hie. ”Dy man wie troud mei in Nederlânske. Troch de demintsy wie hy it Nederlânsk folslein kwyt en prate wol wer floeiend Ingelsk.” Jantina hie ris in Dútser mei afasy, dat makke dat hy him net mear uterje koe. ”Wy wiene dêrom hiel bliid mei de psychobiografy – syn persoanlike ferhaal en ynteresses – dy’t wy fan him hiene, sa koene wy mei gebearen en lichemstaal dochs noch wat mei him kommunisearje.”
”Mei ‘sleutelprikkels’ soargje wy foar aktivaasje fan dielnimmers, dêr sette wy taal ek bewust foar yn. Troch memmetaal te brûken komst folle rapper ta de kearn. Ek jouwe wy minsken, mei ‘sleutelprikkels’ folle mear fysike útdaging. Troch fysyk fitter te wêzen, soargest ek better foar it ‘mentale’.
Wy litte minsken safolle mooglik yn harren memmetaal prate. Wy sette yn op it behâld fan it Frysk en derby jildt foar it Frysk itselde as foar oare talen; it giet ek om de ynteraksje. Praatst bygelyks rap of rêstich en sjoch immen oan atst mei-inoar praatst. Gean út fan dyn gefoel, dat is tige wichtich.”
Mear ynformaasje oer beide soarchbuorkerijen kinst fine op harren websites en/of socials:
Nederlandse versie
Met goede taal zorg je voor de mens
Jantina is eigenaresse van It Klokhús – een ‘Beleef- en zorgboerderij’ in Osingahuizen nabij Heeg. Jos is eigenaar van Jeltehof, een ‘Dag- en zorgboerderij’ in Hommerts. Jantina en Jos horen bij de ‘Coöperatie Zorgboeren Zuidwest-Friesland’; een samenwerking van zeven enthousiaste zorgboerderijen. ”Onze missie is om een plek te bieden waar mensen zich thuis voelen, zich nuttig kunnen maken en nieuwe moed en energie krijgen.”
Dat doen ze in een omgeving van rust en ruimte. Voor een groeiend aantal mensen is een zorgboerderij een plek voor rust en herstel met aangepast werk. Zo kunnen zorgboerderijen aan een brede doelgroep zorg bieden.
‘Denk goed na over wie je bij elkaar aan tafel zet’
Jos had een melkveebedrijf en zijn vrouw Sietske werkte in het speciaal onderwijs. ”Wij zijn altijd al bezig met ‘zorgen’ en werken graag met jeugd en ouderen. Uiteindelijk besloten we om onze droom na te jagen en op ons eigen erf een dag- en zorgboerderij te starten. We zijn van oorsprong geen Friezen, maar door je in het sociale (dorps)leven te begeven pik je beide het Fries snel op. De meeste deelnemers die bij ons op de zorgboerderij komen, zijn Fries. We spreken daarom zowel Fries als Nederlands. Er komen steeds meer mensen uit het Westen die het Fries niet verstaan, daarbij merken we dat we nog beter nadenken en kijken naar welke deelnemers we bij elkaar aan tafel zetten. Wat is hun achtergrond, zorgniveau en welke taal spreken en verstaan ze. Het belangrijkste is dat je ervoor zorgt dat ze elkaar kunnen verstaan. Het zou zonde zijn als ze onderling geen connectie hebben en afhaken.”
Jantina: ”Ik ben thuis opgegroeid met een camping. Dan heb je altijd veel mensen om je heen en op je erf. Ook mensen die met pensioen zijn. Als kind was ik veel bij die mensen, even een praatje maken, een spelletje doen of een snoepje halen. Zo groei je gemakkelijk op met ‘zorgen’ en ‘luisteren’ naar anderen en is de uitspraak ‘een luisterend oor ontzorgt’ heel mooi van toepassing. Nu leveren we op ons eigen erf zorg en begeleiding aan mensen die dat nodig hebben, maar ook aan hun thuisfront die daarmee even wat lucht en ruimte krijgen.”
‘Praten in je moedertaal geeft je een veilig gevoel’
”We praten veel Fries, zo’n 70% van onze deelnemers is Fries. De andere deelnemers praten Nederlands en soms een andere taal. Ongeveer 10% verstaat het Fries niet. Daar houden we bewust rekening mee en is ons beleid dat alle medewerkers onderling Nederlands praten. Zo sluiten we mensen niet buiten en hopen we te zorgen voor een optimaal thuisgevoel.
De taal die je spreekt of kunt spreken hangt af van het ziektebeeld van de deelnemer en in welke fase de deelnemer zicht bevindt. Zo kunnen sommige deelnemers niet meer schakelen en praten ze bijvoorbeeld alleen nog Fries. Dat hoort bij hun ziektebeeld en daar houden we rekening mee, zowel tijdens het praten als bij de activiteiten. We kijken bewust naar welke deelnemers we op welke dagen hebben: wie past bij elkaar qua persoonlijkheid, activiteiten en ook qua (moeder)taal.
Zo zingen we bijvoorbeeld in het Fries én Nederlands liedjes. En kijken we veel meer naar de tijd van ‘nu’, omdat dat per doelgroep en generatie zo verschillend is. Zo hebben jongdementerenden een andere behoefte en belevingswereld dan oudere dementerenden.”
‘Sluit aan bij de belevingswereld van de deelnemers met sleutelprikkels’
”We werken volgens de ‘Böhm-methode’. Dat betekent dat je werkt volgens het inlevingsniveau en de belevingswereld van de deelnemers. Wat is hun persoonlijke levensstijl? Wat deden ze vroeger? Bij de intake vragen we daarom ook altijd naar de deelnemers hun achtergrond; waar komen ze vandaan? Hebben ze kinderen en ook kleinkinderen? Wat was ‘normaal’ voor hen? Door aan te sluiten bij deelnemers hun persoonlijke ‘psychobiografie’ zorgen we ervoor dat we deelnemers in de verschillende stadia van dementie zo veel en zo goed mogelijk activeren, een goed gevoel en een fijne dag geven.”
Jos noemt als voorbeeld dat hij eens een Engelsman als deelnemer had. ”Deze man was getrouwd met een Nederlandse. Door de dementie was hij het Nederlands volledig kwijt en praatte weer vloeiend Engels.” Bij Jantina was eens een deelnemer met afasie, waardoor hij zich niet meer kon uiten. ”We waren daarom extra blij met de psychobiografie – zijn persoonlijke verhaal en interesses – die we van hem hadden. Zo konden we met gebaren en lichaamstaal toch nog wat met hem communiceren.
Met ‘sleutelprikkels’ activeren we deelnemers. Daar gebruiken we ook taal bewust voor. Door moedertaal te gebruiken, komt je veel sneller tot de kern. Ook geven we mensen met ‘sleutelprikkels’ veel meer fysieke uitdaging. Door fysiek fitter te zijn, zorg je ook beter voor het mentale.
We laten deelnemers zoveel mogelijk hun moedertaal spreken. We zetten in op het behoud van het Fries, waarbij voor het Fries hetzelfde geldt als voor andere talen; het gaat ook om de interactie. Praat je bijvoorbeeld snel of rustig en kijk elkaar aan tijdens het praten. Ga uit van je gevoel, dat is het belangrijkste.”
